پدر یا پدربزرگم نمی‌تواند به دفترخانه بیاید؛ چه کار کنیم؟
پدر یا پدربزرگم نمی‌تواند به دفترخانه بیاید؛ چه کار کنیم؟
اگر پدر، مادر، پدربزرگ یا یکی از اعضای خانواده به دلیل کهولت سن، بیماری یا ناتوانی جسمی نمی‌تواند در دفترخانه اسناد رسمی حاضر شود، آیا امکان تنظیم سند وجود دارد؟
این سؤال یکی از پرسش‌های متداول خانواده‌هایی است که فرد سالمند یا بیمار آنها نیاز به تنظیم سند، وکالتنامه، انتقال ملک یا انجام یکی از امور ثبتی دارد.
خبر خوب این است که در بسیاری از موارد، ناتوانی از حضور در دفترخانه به معنای بن‌بست قانونی نیست. اما راه‌حل، به وضعیت شخص و نوع اقدام حقوقی موردنظر بستگی دارد.
در این مقاله دو راهکار مهم را بررسی می‌کنیم.
راهکار اول: حضور سردفتر در محل حضور شخص ناتوان
قانون، اصل را بر این گذاشته است که اسناد رسمی در محل دفترخانه و با حضور اصحاب سند تنظیم شوند.
مطابق ماده ۴۲ آیین‌نامه قانون دفاتر اسناد رسمی و کانون سردفتران و دفتریاران مصوب ۱۳۹۹، اگر یکی از اصحاب سند قادر به حضور در دفترخانه نباشد، با ارائه گواهی پزشکی معتبر مبنی بر بیماری و عدم امکان حضور در دفترخانه، تنظیم و ثبت سند می‌تواند در محل حضور شخص و با حضور نماینده دادستان عمومی و انقلاب محل انجام شود.
بنابراین اگر پدر یا پدربزرگ شما از نظر ذهنی و حقوقی قادر به تصمیم‌گیری و اعلام اراده خود است، اما صرفاً به دلیل کهولت سن، بیماری یا ناتوانی جسمی نمی‌تواند از منزل، بیمارستان یا محل نگهداری خود خارج شود، ممکن است این راهکار قابل استفاده باشد.
مراحل کلی این روش چیست؟
۱. ابتدا وضعیت شخص و نوع سند موردنظر توسط دفترخانه بررسی می‌شود.
۲. گواهی پزشکی معتبر مبنی بر بیماری و عدم امکان حضور شخص در دفترخانه تهیه می‌شود.
۳. موضوع حضور سردفتر در خارج از دفترخانه و انجام تشریفات قانونی مربوط به حضور نماینده دادستان پیگیری می‌شود.
۴. سردفتر در محل حضور شخص ناتوان حاضر می‌شود.
۵. سند با رعایت تشریفات قانونی و با حضور نماینده دادستان عمومی و انقلاب محل تنظیم و ثبت می‌شود.
آیا صرفاً داشتن سن بالا کافی است؟
خیر.
صرف اینکه شخص مثلاً ۸۰ یا ۹۰ ساله است، به‌تنهایی به معنای عدم امکان حضور یا عدم اهلیت او نیست.
موضوع اصلی این است که شخص واقعاً قادر به حضور در دفترخانه نباشد و این وضعیت مطابق مقررات، از جمله با گواهی پزشکی معتبر، احراز شود.
از طرف دیگر، سالمند بودن به‌خودی‌خود به معنای محجور بودن نیز نیست.
راهکار دوم: درخواست تعیین «امین برای اداره اموال شخص عاجز»
گاهی مشکل فقط این نیست که شخص نمی‌تواند از منزل خارج شود؛ بلکه به علت کهولت سن یا بیماری، اداره تمام یا بخشی از اموال خود نیز برای او دشوار یا غیرممکن شده است.
در این حالت قانون امور حسبی راهکار دیگری پیش‌بینی کرده است.
ماده ۱۰۴ قانون امور حسبی
مطابق این ماده:
«کسی که در اثر کبر سن یا بیماری و امثال آن از اداره تمام یا بعض اموال خود عاجز شده می‌تواند از دادگاه بخواهد که برای اداره اموال او امین معین شود.»
بنابراین شخصی که به دلیل کهولت سن، بیماری یا عوامل مشابه قادر به اداره تمام یا بخشی از اموال خود نیست، می‌تواند از دادگاه درخواست تعیین امین کند.
دادگاه صالح کدام است؟
مطابق ماده ۱۰۵ قانون امور حسبی، در مورد شخصی که از اداره اموال خود عاجز است، تعیین امین در دادگاه محل اقامت شخص انجام می‌شود.
آیا دادستان امین را تعیین می‌کند؟
خیر.
این نکته بسیار مهم است.
امین توسط دادگاه تعیین می‌شود.
مطابق ماده ۱۰۸ قانون امور حسبی، دادستان می‌تواند اشخاص مناسب برای سمت امانت را به دادگاه معرفی کند و پس از احراز ضرورت تعیین امین، دادگاه یک یا چند نفر را به عنوان امین تعیین می‌کند.
امین شخص عاجز چه اختیاری دارد؟
مطابق ماده ۱۲۳ قانون امور حسبی:
«امینی که برای اداره اموال عاجز معین می‌شود به منزله وکیل عاجز است و احکام وکیل نسبت به او جاری است.»
بنابراین نباید تصور کرد که با تعیین امین، شخص سالمند یا بیمار دیگر هیچ اختیاری نسبت به اموال خود ندارد.
اتفاقاً ماده ۱۱۸ قانون امور حسبی تصریح می‌کند شخصی که به علت عجز برای او امین تعیین شده، اگر شخصاً در اموال خود تصرف کند، تصرف او نافذ است و امین نمی‌تواند او را از آن منع کند.
پس باید میان دو موضوع تفاوت گذاشت:
کهولت سن یا ناتوانی جسمی ≠ حجر
ممکن است فردی بسیار سالمند و از نظر جسمی ناتوان باشد، اما همچنان از نظر قانونی اهلیت داشته باشد و بتواند درباره اموال و حقوق خود تصمیم بگیرد.
آیا امین می‌تواند هر معامله‌ای را انجام دهد؟
در این قسمت باید با احتیاط برخورد کرد.
امین شخص عاجز طبق ماده ۱۲۳ قانون امور حسبی در حکم وکیل اوست؛ اما حدود اختیارات او باید بر اساس حکم دادگاه، سمت قانونی و مقررات مربوط به وکالت و اداره اموال بررسی شود.
دفتر ۳۴ اسناد رسمی اسلامشهر,
توضیح درباره محل حضور شخص، مانند منزل یا بیمارستان
در صورت وجود امین یا قیم، اصل حکم یا مدارک مربوط به سمت قانونی
توجه: مدارک موردنیاز بسته به نوع سند و وضعیت حقوقی شخص متفاوت است و ارائه مدارک فوق به معنای کافی بودن آنها برای هر نوع سند نیست.
نتیجه
ناتوانی از حضور در دفترخانه همیشه به معنی ناتوانی از انجام معامله یا تنظیم سند نیست.
قانون برای وضعیت‌های مختلف، راهکارهای متفاوتی پیش‌بینی کرده است؛ از جمله:
تنظیم سند خارج از دفترخانه با رعایت ماده ۴۲ آیین‌نامه
یا
درخواست تعیین امین برای اداره اموال شخص عاجز مطابق ماده ۱۰۴ قانون امور حسبی
و در موارد حجر نیز رعایت مقررات قیمومت و ماده ۴۳ آیین‌نامه دفاتر اسناد رسمی.
بنابراین پیش از اینکه خانواده برای تعیین قیم یا امین اقدام کنند، بهتر است ابتدا وضعیت حقوقی و جسمی شخص و نوع سند موردنظر توسط دفترخانه بررسی شود؛ زیرا ممکن است راهکار ساده‌تر و مستقیم‌تری برای انجام سند وجود داشته باشد.
