در شرکت سهامی خاص باید بین «انتقال سهام» و «ترهین سهام» تفکیک کرد؛ زیرا انتقال سهام در قانون تجارت صراحتاً پیش‌بینی شده، اما در مورد رهن سهام شرکت سهامی خاص مقررات به اندازه انتقال سهام صریح نیست و باید از قواعد عمومی عقد رهن و مقررات شرکت‌ها استفاده کرد.

۱. نقل‌وانتقال سهام شرکت سهامی خاص

اگر سهام بانام باشد، مطابق ماده ۴۰ لایحه اصلاح قسمتی از قانون تجارت، انتقال آن باید در دفتر ثبت سهام شرکت ثبت شود و انتقال‌دهنده یا نماینده قانونی او باید آن را امضا کند.

بنابراین مسیر عملی معمول چنین است:

بررسی اساسنامه شرکت

ممکن است اساسنامه انتقال سهام را منوط به موافقت هیئت‌مدیره یا مجمع کرده باشد.

ابتدا باید محدودیت‌های اساسنامه بررسی شود.

تنظیم سند انتقال سهام

از نظر حقوقی، انتقال سهام می‌تواند با قرارداد عادی نیز انجام شود؛ اما برای قابلیت استناد و تکمیل تشریفات شرکت، باید تشریفات ماده ۴۰ رعایت شود.

پرداخت مالیات نقل‌وانتقال سهام

قبل از ثبت انتقال، مالیات نقل‌وانتقال سهام طبق مقررات مالیاتی باید تعیین و پرداخت شود.

ثبت انتقال در دفتر ثبت سهام شرکت

این مرحله بسیار مهم است.

صرف تنظیم قرارداد بین فروشنده و خریدار، بدون ثبت در دفتر سهام شرکت، تمام آثار مورد انتظار در برابر شرکت را ایجاد نمی‌کند.

صدور گواهی یا ورقه سهم جدید

شرکت پس از ثبت انتقال، سوابق سهامدار را اصلاح می‌کند.

۲. آیا دفترخانه می‌تواند سند رسمی انتقال سهام تنظیم کند؟

بله. منع قانونی برای تنظیم سند رسمی انتقال سهام وجود ندارد و در عمل می‌توان انتقال سهام شرکت سهامی خاص را در دفترخانه اسناد رسمی نیز منعکس کرد.

اما نکته مهم این است که تنظیم سند رسمی در دفترخانه جایگزین ثبت انتقال در دفتر ثبت سهام شرکت نمی‌شود.

یعنی حتی اگر در دفترخانه سند رسمی انتقال سهام تنظیم شود، شرکت باید انتقال را در دفتر ثبت سهام خود ثبت کند.

۳. ترهین سهام شرکت سهامی خاص

اینجا موضوع حساس‌تر است.

سهام شرکت، در واقع حقوق مالی سهامدار در شرکت است و سهامدار می‌تواند حقوق مالی خود را در حدود قانون و اساسنامه موضوع قرارداد رهن قرار دهد.

بنابراین اصل قابلیت ترهین سهام قابل دفاع است؛ اما برای تنظیم سند رسمی رهن باید چند موضوع بررسی شود:

الف) اساسنامه شرکت

باید مشخص شود اساسنامه درباره:

انتقال سهام

محدودیت انتقال

توثیق سهام

موافقت هیئت‌مدیره یا مجمع

حکم خاصی دارد یا خیر.

اگر اساسنامه برای نقل‌وانتقال سهام محدودیت گذاشته باشد، باید آن محدودیت در ترهین نیز مورد توجه قرار گیرد.

ب) مشخص بودن سهام مورد رهن

در سند رهن باید سهام به‌طور دقیق مشخص شود، مثلاً:

تعداد ... سهم بانام شرکت ... سهامی خاص، به شماره ثبت ... و شناسه ملی ...، متعلق به آقای/خانم ...، به منظور تضمین بازپرداخت ...

بهتر است تعداد سهام، شماره سهام، مبلغ اسمی، نام شرکت، شناسه ملی و شماره ثبت شرکت مشخص شود.

ج) ثبت رهن در سوابق شرکت

یکی از مهم‌ترین مسائل این است که پس از تنظیم سند رهن، موضوع باید به شرکت اعلام و در سوابق مربوط به سهام منعکس شود تا شرکت از وجود حق مرتهن مطلع باشد.

۴. تفاوت مهم «رهن سهام» با «انتقال سهام»

فرض کنید «الف» مالک ۱۰٬۰۰۰ سهم شرکت است و برای تضمین بدهی خود می‌خواهد سهامش را در رهن «ب» قرار دهد.

در اینجا:

الف همچنان سهامدار شرکت است.

مالکیت سهام به «ب» منتقل نمی‌شود؛ بلکه برای «ب» یک حق وثیقه‌ای ایجاد می‌شود.

پس نباید سند را به شکل «انتقال قطعی سهام» تنظیم کرد.

در صورت عدم پرداخت دین، مرتهن می‌تواند از طریق مقررات اجرای اسناد لازم‌الاجرا یا حسب مورد مراجع قضایی، استیفای طلب خود را از محل وثیقه دنبال کند.

۵. آیا برای رهن سهام باید سهام به شرکت تحویل شود؟

اینجا باید بین سهام بانام و ساختار ثبت سهام شرکت تفکیک کرد.

در سهام بانام، موضوع اصلی بیش از «تحویل فیزیکی ورقه سهم»، ثبت و اعلام حق وثیقه در سوابق شرکت است.

اگر شرکت برای سهام، ورقه سهم صادر کرده باشد، وضعیت ورقه سهم و نحوه نگهداری آن نیز باید در سند و توافق طرفین مشخص شود.

بنابراین برای دفترخانه، صرف اینکه موکل بگوید «این سهام متعلق به من است» کافی نیست؛ باید مالکیت و وضعیت ثبتی سهام و محدودیت‌های اساسنامه‌ای احراز شود.

۶. اگر سهام در رهن باشد، آیا مالک می‌تواند آن را بفروشد؟

اصل موضوع این است که مالکیت راهن باقی می‌ماند، اما سهام در وثیقه مرتهن است.

بنابراین انتقال آن بدون تعیین تکلیف حق مرتهن می‌تواند با حقوق مرتهن تعارض پیدا کند.

در عمل، اگر سهام در رهن باشد و مالک بخواهد آن را منتقل کند، باید ابتدا:

فک رهن → ثبت فک رهن در سوابق شرکت → سپس انتقال

انجام شود؛ مگر اینکه مرتهن به نحو قانونی با انتقال سهام همراه با بقای حق خود موافقت کند.

در هر سه مورد، اساسنامه شرکت و آخرین وضعیت سهامداری باید بررسی شود.

یک نکته مهم دیگر

در مورد سهام شرکت سهامی خاص نباید آن را با «سهم‌الشرکه شرکت با مسئولیت محدود» یکی دانست. تشریفات انتقال این دو کاملاً متفاوت است؛ به‌خصوص اینکه انتقال سهم‌الشرکه شرکت با مسئولیت محدود اصولاً تشریفات ماده ۱۰۳ قانون تجارت و سند رسمی را دارد، در حالی که سهام شرکت سهامی خاص تابع مقررات خاص سهام است.